Emotionele aspecten

Gevoelens gedurende de laatste levensfase

Omgaan met het idee dat uw leven aanstonds zal eindigen valt niet mee. Afscheid nemen is moeilijk. De tijd dringt. Uiteenlopende emoties duikelen over elkaar heen. Verhoudingen met dierbaren kunnen wringen. En wat is er ná de dood?

Zorgbehoeften

In diverse onderzoeken is aan ongeneeslijk zieke mensen gevraagd waaraan zij in hun laatste levensfase het meest behoefte hebben. Dat is:

• Een goede pijn- en symptoombestrijding, die voor zo weinig mogelijk lichamelijk ongemak zorgt. Dat staat bij bijna iedereen voorop.
  
• Maar daarnaast moet er aandacht zijn voor de zorgen die zowel de zieke als de naasten kunnen hebben: wat staat ons nog te wachten, hoe praten we over de aanstaande dood met elkaar of welke steun biedt religie ons, als we denken aan de periode ná de dood?

Het is bekend dat in deze periode tal van tegenstrijdige gevoelens naast elkaar kunnen bestaan: van angst tot optimisme, van woede tot berusting. Het kan voorkomen dat mensen elkaar daardoor niet meer begrijpen.

Afronden

Het leven afronden kan onder meer door het nodige aan papierwerk te regelen, zoals bij voorbeeld een testament, codicil of euthanasieverzoek. Voor velen is daarmee niet alles gedaan. Mensen die weten dat ze binnenkort zullen sterven kúnnen ook meer doen. Sommigen willen bepaalde personen nog een keer spreken of een brief schrijven. Anderen willen nog een bepaalde reis maken (geboortedorp, vakantiebestemming). Weer anderen hechten aan specifieke (religieuze) rituelen.

De emoties die in de laatste levensfase het meest sterk aanwezig zijn, kunnen van moment tot moment of van dag tot dag verschillen. Van berustend tot boos, van neerslachtig tot verlangend naar rust. Wat in ieder geval duidelijk is, is dat stervenden zich niet altijd aan de fasen-theorie houden die psychiater Elisabeth Kübler-Ross in de jaren zeventig van de vorige eeuw formuleerde. Daarin werd acceptatie van de dood als laatste fase voorgesteld, na fases waarin ontkenning, woede, onderhandelen en verdriet de hoofdrol zouden spelen. De fasen-theorie van Kübler-Ross wordt in de praktijk niet meer letterlijk genomen. Nog steeds worden de diverse reactiepatronen onderscheiden, maar niet in een bepaalde volgorde. Reactiepatronen kunnen in wisselende volgorde opspelen, en als bijvoorbeeld eenmaal het reactiepatroon verdriet is vertoond, wil dat niet zeggen dat er nooit opnieuw een fase van verdriet komt.

Laatste wensen

‘Goed’ afscheid nemen kan voor de één betekenen dat hij al zijn dierbaren zoveel mogelijk om zich heen wil hebben. Anderen kiezen liever voor een kleine kring. Het is voor zowel zieken als dierbaren van belang voortdurend de vraag te stellen welke ervaringen in het leven nog gewenst worden, ook op het allerlaatst: wil iemand nog eens de zee zien? Een pannenkoek eten? Het vervullen van dergelijke laatste wensen levert doorgaans goede momenten van afronding op.

Palliatievezorg.nl

De website Palliatievezorg.nl biedt veel meer informatie over alle zorg die erop gericht is de patiënt met een levensbedreigende ziekte (en zijn naasten) een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven te geven.